ข้อมูลผักหวานบ้าน
ผักหวานบ้าน เป็นไม้พุ่มขนาดเล็กในวงศ์มะขามป้อม (Phyllanthaceae) นิยมปลูกตามบ้านเรือนและใช้เป็นรั้วกินได้ทั่วภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ยอดอ่อนและใบอ่อนมีรสหวานมัน เป็นผักพื้นบ้านที่มีโปรตีนและวิตามินเอสูง แตกยอดได้ตลอดปีจึงเป็นแหล่งอาหารสำคัญของครัวเรือนไทย
1. ชื่อพื้นบ้าน, ชื่อสามัญ, ชื่อวิทยาศาสตร์
- ชื่อสามัญ: Sweet leaf, Star gooseberry, Katuk
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Breynia androgyna (L.) Chakrab. & N.P.Balakr.
- ชื่อพ้อง: Sauropus androgynus (L.) Merr.
- วงศ์: Phyllanthaceae
2. ชื่อพืช (พื้นบ้าน, วิทยาศาสตร์)
- ชื่อพื้นบ้าน: ผักหวานบ้าน
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Breynia androgyna (L.) Chakrab. & N.P.Balakr.
3. กลุ่มของพืช
พืชผักพื้นบ้าน / พืชอาหาร
4. ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
- ลำต้น: ไม้พุ่มขนาดเล็ก สูง 1–3 เมตร แตกกิ่งก้านมาก กิ่งอ่อนสีเขียว เปลือกลำต้นสีน้ำตาลอ่อน
- ใบ: ใบเดี่ยว เรียงสลับในระนาบเดียวกันจนดูคล้ายใบประกอบ รูปไข่ถึงรูปรี กว้าง 1.5–3 ซม. ยาว 3–6 ซม. ปลายใบแหลม ผิวใบเรียบสีเขียวเข้ม
- ดอก: ดอกแยกเพศอยู่บนต้นเดียวกัน ดอกขนาดเล็กสีแดงอมม่วงหรือเหลืองแกมแดง ออกเป็นกระจุกตามซอกใบด้านใต้กิ่ง
- ผล: ผลแห้งแตก ทรงกลมแป้น สีขาวนวลถึงชมพูอ่อน ขนาดราว 1–1.5 ซม. มีกลีบเลี้ยงสีแดงติดที่ขั้วผล
5. สภาพแวดล้อมที่เติบโต
เจริญเติบโตได้ดีในเขตร้อนชื้น ชอบดินร่วนที่ระบายน้ำดี ขึ้นได้ทั้งที่แสงแดดรำไรและแดดจัด ทนแล้งได้ปานกลาง พบปลูกตามบ้านเรือนและรั้วบ้านทั่วทุกภาคของประเทศไทย ขยายพันธุ์ด้วยการปักชำกิ่งและการเพาะเมล็ด แตกยอดอ่อนได้ตลอดปี
6. ข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่น (วิธีใช้, ข้อควรระวัง)
- การใช้ประโยชน์ด้านอาหาร: ยอดอ่อนและใบอ่อนนำมาแกงเลียง แกงจืด ผัดน้ำมันหอย หรือลวกจิ้มน้ำพริก
- คุณค่าทางอาหาร: ใบมีโปรตีน วิตามินเอ วิตามินซี แคลเซียม และธาตุเหล็กในปริมาณสูง
- ตำรายาพื้นบ้าน: รากใช้ต้มดื่มแก้ไข้ ลดความร้อนในร่างกาย ใบสดใช้ตำพอกแผลฝี
- ข้อควรระวัง: ควรปรุงให้สุกก่อนรับประทานเสมอ มีรายงานทางการแพทย์ในไต้หวันและญี่ปุ่นว่าการดื่มน้ำคั้นจากใบดิบในปริมาณมากต่อเนื่องเพื่อลดน้ำหนัก ทำให้เกิดภาวะหลอดลมฝอยอักเสบอุดกั้น (bronchiolitis obliterans) ได้
7. แหล่งอ้างอิง
- Plants of the World Online (POWO), Royal Botanic Gardens, Kew. Breynia androgyna (L.) Chakrab. & N.P.Balakr. สืบค้นจาก https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77176875-1
- องค์การสวนพฤกษศาสตร์ (QSBG). ฐานข้อมูลพืชสมุนไพร: ผักหวานบ้าน. สืบค้นจาก http://www.qsbg.org/Database/plantdb/mdp/medicinal-specimen.asp?id=611
- Useful Tropical Plants Database. Sauropus androgynus. สืบค้นจาก https://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Sauropus+androgynus