ข้อมูลต้นสมอไทย
สมอไทยเป็นพืชสมุนไพรที่สำคัญในตำรับยาไทยมาช้านาน โดยเฉพาะการใช้เป็นส่วนผสมในยา “ตรีผลา” ซึ่งเป็นยาสมุนไพรที่ช่วยปรับสมดุลธาตุในร่างกาย
1. ชื่อพื้นบ้าน, ชื่อสามัญ, ชื่อวิทยาศาสตร์
- ชื่อพื้นบ้าน: สมอไทย, หมากแน่ะ
- ชื่อสามัญ: Myrobalan Wood, Chebulic Myrobalan
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Terminalia chebula Retz.
2. ชื่อพืช (พื้นบ้าน, วิทยาศาสตร์)
- ชื่อพื้นบ้าน: สมอไทย
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Terminalia chebula Retz.
3. ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
- ลำต้น: เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ สูงได้ถึง 30 เมตร ลำต้นเปลาตรง เรือนยอดเป็นพุ่มกลมทึบ เปลือกต้นมีสีน้ำตาลอมเทา แตกเป็นร่องตามแนวยาว
- ใบ: ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปไข่หรือรูปรีแกมขอบขนาน ปลายใบแหลม โคนใบมน ขอบใบเรียบ แผ่นใบหนา สีเขียวเข้ม
- ดอก: ออกเป็นช่อตามซอกใบหรือปลายกิ่ง ดอกย่อยมีขนาดเล็ก สีขาวนวลหรือขาวอมเหลือง มีกลิ่นหอมอ่อนๆ
- ผล: เป็นผลเดี่ยว รูปไข่แกมรูปรี เมื่ออ่อนมีสีเขียว เมื่อแก่จะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลถึงดำ ผิวขรุขระเป็นเหลี่ยม 5-6 เหลี่ยม เนื้อผลมีรสฝาดอมเปรี้ยว มีรสขมและหวานตาม
4. สถานที่พบ
สมอไทยเป็นพืชพื้นเมืองของแถบเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พบได้ทั่วไปในป่าเบญจพรรณและป่าดิบแล้งในประเทศไทย
5. สภาพแวดล้อมที่เติบโต
- ดิน: เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนปนทรายที่มีความอุดมสมบูรณ์ และมีการระบายน้ำดี
- น้ำ: ทนแล้งได้ดีในระดับหนึ่ง แต่ต้องการน้ำอย่างเพียงพอในช่วงแรกของการเจริญเติบโต
- แสงแดด: ชอบแสงแดดจัดตลอดวัน
6. ฤดูกาลให้ผลผลิต
สมอไทยจะเริ่มติดผลในช่วงเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม และผลจะแก่พร้อมเก็บเกี่ยวในช่วงเดือนมกราคมถึงมีนาคม
7. ประโยชน์/การใช้ประโยชน์
- สมุนไพร: ผลสมอไทยเป็นสมุนไพรที่สำคัญในตำรายาแผนโบราณ มีสรรพคุณทางยามากมาย เช่น ช่วยแก้อาการท้องผูก ท้องเสีย แก้ไอ ขับเสมหะ บำรุงธาตุ แก้กระหายน้ำ และนิยมใช้เป็นส่วนผสมในยา “ตรีผลา” ซึ่งประกอบด้วยผลสมอไทย, สมอพิเภก, และมะขามป้อม
- อาหาร: ผลอ่อนนำมาจิ้มกับน้ำพริก หรือนำมาดองเพื่อลดความฝาด
- อุตสาหกรรม: เปลือกและผลใช้เป็นวัตถุดิบในการฟอกหนังและย้อมสี
8. ข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่น (วิธีใช้, ข้อควรระวัง)
- วิธีใช้: ภูมิปัญญาไทยใช้ผลสมอไทยที่ตากแห้งแล้วนำมาต้มกับน้ำดื่มเพื่อช่วยบรรเทาอาการท้องผูก หรือนำมาบดเป็นผงผสมน้ำผึ้งปั้นเป็นลูกกลอน
- ข้อควรระวัง: การรับประทานสมอไทยในปริมาณมากเกินไปอาจทำให้ท้องเสียได้ ผู้ที่มีอาการท้องผูกเรื้อรังควรปรึกษาแพทย์แผนไทยก่อนใช้
9. แหล่งอ้างอิง
- สำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. (ม.ป.ป.). สมอไทย. สืบค้นเมื่อ 24 สิงหาคม 2568, จาก https://www.medplant.mahidol.ac.th/pubhealth/chebulic.html
- ฐานข้อมูลพรรณไม้ องค์การสวนพฤกษศาสตร์. (ม.ป.ป.). สมอไทย. สืบค้นเมื่อ 24 สิงหาคม 2568, จาก https://www.qsbg.org/Database/Botanic_Garden/detail.asp?Tab=3&id=1626
- สารานุกรมพืชในประเทศไทย (ฉบับออนไลน์). (ม.ป.ป.). สมอไทย. สืบค้นเมื่อ 24 สิงหาคม 2568, จาก https://www.samunpri.com/สมอไทย